Recensie van Elizabeth Drayson, Erfgoed van Europa. Hoe de islam onze geschiedenis smeedde. Uit het Engels vertaald door Martine Both en Margreet de Boer. Spectrum, 639 blz.
Vier sterren
De schrijfster
De Engelse Elizabeth Drayson (1954) is emeritus hoogleraar Spaans aan de universiteit van Cambridge, met als specialisatie de culturele geschiedenis van Spanje. In 2017 verscheen een eerder publieksboek van haar hand, ‘The Moor’s Last Stand, over het leven van Boabdil, de laatste moslimkoning van Granada.
De thematiek
Het wordt geregeld beweerd: hoe onkerks en ongelovig velen van ons tegenwoordig ook zijn, historisch gezien is de Europese culturele identiteit in essentie christelijk. Joods-christelijk komt ook langs, al is dat besef overigens pas schandelijk laat, na Auschwitz ontstaan. Maar ‘wij, Europa’ zijn in elk geval niet islamitisch. En dat willen we graag zo houden, gehecht als we zijn aan onze verlichte, voorlijke ideeën over vrouwenrechten, de vrijheid van meningsuiting, seksualiteit en de scheiding van kerk en staat. Moslims blijven kortom vreemdelingen en godlof hebben onze christelijke voorouders die van nature oorlogszuchtige en wrede veroveraars op de cruciale momenten verslagen en teruggedreven, zoals bij Poitiers (732), Granada (1492) en Wenen (1683). Toch?
Opvallendste stelling
Het is waar en Drayson draait er niet omheen: christenen en moslims hebben in en rond Europa heel wat bloedige oorlogen met elkaar uitgevochten. Waarbij inderdaad vele onvoorstelbare wreedheden zijn begaan, die nog altijd de collectieve geheugens bevolken (ik bespaar u hier de wederzijdse voorbeelden). Maar wie met de zeer belezen Drayson de bronnen induikt, ontdekt al gauw dat zo’n ‘heilige oorlog’ zelden ging om fundamenteel-religieuze leerstellingen, maar meestal om economische macht en politieke allianties. Wat dacht u bijvoorbeeld van onze protestantse Watergeuzen, die de indertijd vermaarde Turkse religieuze tolerantie zeiden te prefereren boven de tirannie van de paus, toch een medechristen?
Daarnaast zijn er legio voorbeelden van tijden en plaatsen waarin moslims, christenen en joden wel vreedzaam samenleefden en samenwerkten, veelal onder islamitisch bewind. Ja, christenen en joden betaalden daarvoor wel een speciale belasting. Maar heel anders dan de joden en moslims na 1492 in het zeer katholieke Spanje, mochten ze dan meestal wel hun eigen geloof belijden en hoefde dat hun maatschappelijke carrière niet te belemmeren.
Drayson vertelt veel moois over de gloriedagen van de joods-christelijke-islamitische samenwerking in het emiraat en kalifaat van Córdoba (756-1032), dat als ‘smeltkroes van licht’ leergierige intellectuelen uit ook Noord-Europa aantrok om zich op topniveau te verdiepen in de wiskunde, astronomie, geneeskunde en filosofie. Daartoe vertaalden ze talloze geschriften van en naar het Arabisch, Grieks, Latijn, Hebreeuws of hun eigen landstaal – zonder Ibn Rushd (Averroes) en Córdoba had Europa, stelt Drayson, vermoedelijk nooit gehoord van Plato of Aristoteles en waren schaakspel, Renaissance en Verlichting aan onze neus voorbij gegaan. En zou moslimvreter Columbus ooit in Amerika zijn gekomen zonder het Andalusische astrolabium?
Verrassende voorbeelden
Verrassend is vooral de theorie dat de gotische kathedraal van het Noord-Franse Chartres, die in 1260 de katholieke triomf over de islam moest uitdrukken, gebouwd is met de technologische kennis uit Córdoba. Ook roerend: het in Chartres vereerde relikwie, het tuniek dat Maria droeg toen ze Jezus ontving en baarde, komt waarschijnlijk uit de fameuze zijdeweverijen van Moors Almería.
Redenen om dit boek niet te lezen
Zoveel dynastieën en rivaliserende troonopvolgers: dat gaat gauw duizelen. Verder moet u wel tegen de gedachte kunnen dat christelijk Europa vaak, zoals tijdens de Kruistochten, na de Spaanse Reconquista en het kolonialisme aanmerkelijk bloeddorstiger, onverdraagzamer en expansiever was dan ons zelfbeeld ons wil doen geloven. En zou het in de Russische republiek Tatarstan nu echt zo utopisch samenleven zijn? En hoe komt Drayson er op bladzijde 335 bij dat Alexandrië in 68, dus zo’n 500 jaar voor de geboorte van Mohammed, al onder een islamitisch bewind viel?
Redenen om dit boek wel te lezen
Drayson heeft een zeldzaam rijk, hoopvol en bij vlagen spannend boek geschreven met dit lijvige overzicht van waar en hoe christenen en moslims elkaar nu al zo’n anderhalf millennium hebben ontmoet en beïnvloed. Van Al-Andalus, Sicilië, de Balkan, Malta, Cyprus, Turkije, Venetië, tot in Polen blijken moslims substantieel te hebben bijgedragen aan de hybride Europese beschaving en identiteit. En dat lijkt me welkome verhalen voor al die continentgenoten tegen wie zelfs na drie, vier generaties nog altijd geroepen wordt dat ze hier niet thuis horen.
EEN REREDIGEERDE VERSIE VAN DEZE RECENSIE VERSCHEEN OP 29 APRIL 2026 IN
Lees hier ook Jona Lenderinks kritische essay over het wetenschappelijke gehalte van Draysons boek