Recensie van Richard van Leeuwen, Naar Mekka. De hadj in zeven eeuwen reisverslagen. Van Oorschot, 530 blz.
Vier sterren
De schrijver
Richard van Leeuwen (1955) was tot voor kort universitair docent islam aan de Universiteit van Amsterdam en is vooral thuis in de geschiedenis van het Midden-Oosten en de Arabische literatuur. Misschien staat hij al in uw boekenkast als vertaler van de Egyptische Nobelprijswinnaar Nagieb Mahfoez en de veertiendelige ‘Vertellingen van duizend en een nacht’.
De thematiek
Dat de Arabische en Perzische literatuur al eeuwen wemelt van de reisverhalen, mag niemand verbazen: moslims moeten immers minstens eenmaal in hun leven op bedevaart (‘hadj’) naar Mekka. Die reis was tot in de negentiende eeuw een gevaarlijk avontuur, zo op een kameel, ezeltje of te voet vanuit bijvoorbeeld Marokko of India dwars door de woestijn, met waar roofzuchtige bedoeïenen de dienst uitmaakten. Maar het moet elk jaar een indrukwekkend gezicht zijn geweest, die karavanen van tienduizenden pelgrims naar Mekka.
Geen wonder dus dat menigeen die na alle ontberingen van de reis eindelijk Mekka voor zich zag liggen, in gejubel uitbarstte en bij de gemeenschappelijke rituele rondgang rond de Ka’ba overmand werd door euforie. En naderhand, ook ter informatie van toekomstige pelgrims, schriftelijk verslag deed van deze ingrijpende religieuze ervaring, naast van wat er tijdens de hadj zoal kon gebeuren aan wonderlijks of vreselijks, zoals (oei!) de vermenging van mannen en vrouwen.
In ‘Naar Mekka’ bespreekt Van Leeuwen bijna tweehonderd van deze verslagen zoals die tussen dertiende en halverwege de twintigste eeuw zijn opgeschreven. Het zijn interessante egodocumenten, waaruit blijkt hoe verrassend gelijk èn verschillend vrome moslims oordeelden over de veranderende wereld. Wat vonden ze in de negentiende eeuw bijvoorbeeld van de zegeningen (of vloek?) van de vooruitgang, waarmee koloniaal Europa ook de islamitische wereld veroverd had?
Het was op zich natuurlijk geweldig dat de hadj dankzij Europese stoomboten voor steeds meer pelgrims uit de hele wereld stukken sneller en goedkoper werd. Maar een keerzijde was dat er vaak zoveel mensen zonder enig sanitair in de schepen werden gepropt, dat er in Djedda regelmatig cholera-epidemieën uitbraken en duizenden pelgrims onder Europees toezicht in quarantaine allerlei (expres?) vernederende ontsmettingsbehandelingen moesten ondergaan. Want het is waar: de Europese koloniale mogendheden deden soms hun best om de hadj ontmoedigen. Mekka en omstreken was namelijk het enige gebied in het Midden-Oosten waarover ze niets te zeggen hadden, waardoor het kon uitgroeien tot een broeinest van antikoloniaal verzet en het extreem rechtzinnige en intolerante wahhabisme, dat trouwens ook veel pelgrims te ver ging.
Opvallendste stelling
Bijzonder interessant zijn de passages over hoe juist tijdens de hadj verschillende vormen van geloof samengaan. Zo schrijft enerzijds de geleerd-rationele, ‘juridische’ kant van de islam zo precies mogelijk voor wat een goed en gedisciplineerd moslim wanneer moet doen (of laten), terwijl anderzijds de mystieke filosofie van de soefi’s streeft naar de emotionele, uitbundig extatische eenwording met God. Dat wilde in de geschiedenis nog wel eens botsen, maar zo stelt Van Leeuwen, de grote kracht van de hadj is wellicht deze twee polen in Mekka idealiter samen beleefd kunnen worden.
Mooiste zin
Een uitspraak van de Tunesische Mohammed as-Sanoesi: ‘Reizen versterkt kennis van Gods almacht en spoort ons aan dankbaar te zijn’.
Redenen om dit boek niet te lezen
‘Naar Mekka’ is geen luchtige lectuur, maar doorzetten loont. Helaas stopt Van Leeuwens overzicht halverwege de vorige eeuw, terwijl ik ook graag iets had gelezen over hoe hedendaagse (Europese) moslims de hadj ervaren. En hoewel hij het zelf ook zeer betreurt: het blijft jammer dat er maar zo weinig verhalen van vrouwelijke auteurs te bespreken zijn.
Redenen om dit boek wel te lezen
‘Naar Mekka’ laat maar weer eens zien hoe veelzijdig ook de geschiedenis van de islam is. Maar het geeft vooral inzicht in waarom moslims door de eeuwen heen juist dankzij de verplichte bedevaart hun geloof zo persoonlijk en intens kunnen beleven. Daarnaast lijkt Van Leeuwens belezenheid in de geschiedenis van de hadj me ook heel interessant voor wie al eens in Mekka is geweest of serieuze plannen die kant op heeft.
EEN GEREDIGEERDE VERSIE VAN DEZE RECENSIE VERSCHEEN OP 27 MEI 2026 IN
