Recensie van Daniël De Waele, Betoverd door begeerte. Liefde en lust in de wereld van Bijbel en oudheid. KokBoekencentrum, 382 blz.,
Drie sterren
De schrijver
Theoloog Daniël De Waele (Breda 1957) was tot zijn pensioen docent Nieuw Testament aan het Hoger Instituut voor Protestantse Godsdienstwetenschappen in Brussel. Als auteur is hij een productieve laatbloeier: sinds 2020 verscheen er bijna jaarlijks een robuust cultuurhistorisch boek van hem, vooral over de geschiedenis van het jodendom en het vroege christendom in de klassieke oudheid. Trouw gaf zijn ‘Ontluikend christendom’ uit 2021 vijf sterren.
De thematiek
En nu dan een lijvig werk over hoe moeilijk (of makkelijk) er van het oude Mesopotamië tot aan de val van het Romeinse Rijk in de verschillende religieuze tradities over seks werd gedacht en gedaan. Het begint met de Sumerische angst van mannen voor onverzadigbare en moordlustige vrouwelijk demonen, de meervoudige seksualiteit van godinnen als Inanna, geslachtsverandering, (tempel)prostitutie en extatische zelfcastratie.
Met vervolgens hoofdstukken over hoe (on)verbloemd de Bijbel, Grieken en Romeinen de coïtus bezongen, over standjes, masturbatie en magische tips waarmee je iemand het bed in kon krijgen. Maar De Waele vertelt ook over het alom geldende, loeistrenge verbod op overspel als de vrouw in kwestie getrouwd was en hoe bisschop Chrysostomus pas in de vierde eeuw tot ieders verbazing opeens verkondigde dat ook een man zijn echtgenote trouw hoorde te zijn.
Het gaat over hoe je als vrouw mislukt was als je geen (mannelijke) kinderen baarde, over verkrachting en ander grensoverschrijdend gedrag, zoals verboden seks met engelen. Aan de orde komt ook hoe verschillend er in de oudheid werd gedacht over seks tussen mannen: ‘knapenliefde’ klinkt al meteen heel anders dan ‘sodomie’. Maar over één ding waren de heidense, joodse en christelijke heren het in het begin van de jaartelling roerend eens: de ideale vrouw was bescheiden, zwijgzaam, vooral van binnen mooi en tutte zich niet op.
Uiteraard bespreekt De Waele ook hoe kerkvaders als Augustinus vonden dat seks funest was voor uw heiligheid en hoogstens mocht om binnen het huwelijk kinderen te maken. Het boek besluit met de maagdelijkheidscultus rond de volborstige Maria, in wie De Waele (cirkeltje rond) eigenschappen van de Sumerische Inanna herkent.
Opvallendste stelling
Vooral het hoofdstuk over Sodom en Gomorra is interessant. De Waeles stelling op basis van de Bijbel en diverse apocriefe boeken: de zonde van de Sodomieten was niet dat mannen seks met elkaar hadden, maar dat zij de heilige wetten van het gastrecht schonden, uit waren op groepsverkrachting en in hun hoogmoed niet hadden omgekeken naar de armen.
Mooie zin
Memorabel moment: ‘[De christelijke k]eizer Theodosius II vaardigde in 428 een wet uit waarbij slaveneigenaars en vaders een vrouw niet langer konden dwingen tot prostitutie.’
Redenen om dit boek niet te lezen
De Waeles thematische opzet heeft z’n charmes, maar beneemt het zicht op de historische ontwikkeling. Vanwaar bijvoorbeeld die kennelijk breed gevoelde behoefte aan ascese sinds de eerste eeuw, ook onder joden en heidense filosofen? Op welke crisis was dat een antwoord? Ik had er graag wat over gelezen.
Verder belooft hij dat we veel te weten komen over hoe ‘de vrouw’ indertijd seksualiteit beleefde. Niet dus. Vrijwel alle aangehaalde bronnen zijn uit de tweede, want mannelijke hand en gaan vooral over penetratie. De penissen, vulva’s en dildo’s vliegen ons om de oren, terwijl de clitoris (in het Sumerisch heel schattig ‘dubdub’ geheten) maar twee keer zijdelings genoemd wordt. Dat steekt wel heel schamel af tegen de pagina’s die De Waele besteedt aan rariteiten als ‘agalmathophilia’ (verliefd worden op een standbeeld), bestialiteit en necrofilie (iets met lijken).
Redenen om dit boek wel te lezen
Maar laat ik de zeer belezen De Waele niet te hard vallen. Hij is vrouwen en hun recht van spreken oprecht toegedaan en ook zijn protestantse pleidooi voor de volledige acceptatie van liefdevolle homoseksuele tweepersoonsrelaties is bij de tijd. Daarnaast: ‘Betoverd door begeerte’ verveelt geen minuut: een klassiek sappig, intellectueel verantwoord onderwerp, onverhuld en luchtig beschreven, de zin voor ironie – voor dit boek op uw schoot hoeft u zich niet te schamen.
